Tuesday, November 17, 2026

CÓ MỘT ĐÔI DÉP NẰM LẠI

Một bài viết về mùa đông bị bỏ dở từ tận năm nào. Chẳng hiểu sao lúc ấy mình lại không thể viết tiếp. Có lẽ đang đi giữa đường thì bị “kẹt” ý! 😊
Hôm nay, tình cờ mở lại folder chứa những bài viết cũ, bắt gặp câu chuyện còn dang dở ấy. Sắp đến mùa lễ hội cuối năm, thôi thì cố gắng viết cho trọn vẹn câu chuyện về một đôi dép đã nằm lại từ gần nửa thế kỷ trước.
Mời bạn đọc “Có một đôi dép nằm lại”.

Giữa tháng Mười Hai. Chuyến xe cuối cùng đi thu gom lá rụng vừa rầm rì chạy qua những con đường vắng. Những chiếc lá cuối mùa đã được mang đi. Mùa thu, theo một cách nào đó, cũng vừa khép lại. Phải còn lâu lắm mới gặp lại mùa thu.
Cuối tuần sau, tuyết từ phương Bắc tràn xuống. Tuyết rơi suốt đêm. Sáng ra, khi kéo rèm cửa, tôi thấy phố phường đã chìm trong một màu trắng xóa. Những mái nhà, hàng cây, những chiếc xe đậu bên đường, tất cả đều được phủ lên một lớp áo mới.
Tiếng rầm rì lại vang lên ngoài phố. Vẫn là những âm thanh quen thuộc, nhưng lần này không phải tiếng xe thu gom lá mà là tiếng những chiếc xe ủi tuyết đang dọn đường cho xe cộ lưu thông.

Thành phố nơi tôi ở vốn khá yên tĩnh. Vì thế, mỗi âm thanh khác lạ xuất hiện đều như báo hiệu một điều gì đó đang thay đổi. Tiếng xe thu gom lá mang mùa thu đi. Tiếng xe ủi tuyết mở đầu cho mùa đông. Một âm thanh khép lại mùa cũ, một âm thanh khác báo hiệu mùa mới. Cũng như đôi khi, một tâm trạng vừa rời khỏi ta thì một cảm xúc khác đã âm thầm đến thay thế.
Vậy là năm nay, Boston có một mùa White Christmas đúng nghĩa.
Khắp nơi vang lên những bản nhạc Giáng sinh quen thuộc. Những giai điệu ca ngợi ngày Chúa ra đời ngân nga, lan tỏa trên những con đường phủ đầy tuyết trắng.

Buổi trưa, tranh thủ lúc trời vừa ửng nắng, tôi vội xỏ đôi giày ống cao, khoác thêm áo rồi bước ra khỏi nhà. Ở góc đường có một chiếc thùng thư tạm của bưu điện. Tôi cần gửi đi vài tấm thiệp chúc mừng Giáng sinh cho bạn bè.
Những tấm thiệp lại muộn màng như mọi năm. Tôi vẫn giữ cái thói quen lười biếng, cứ chần chừ mãi, nghĩ rằng ngày mai gửi cũng chưa muộn. Rồi ngày mai lại thành ngày kia. Đến khi cầm những tấm thiệp trên tay thì Giáng sinh đã gần kề.
Cái thói quen khó bỏ ấy đã theo tôi từ năm này sang năm khác, và lần nào cũng khiến tôi cảm thấy áy náy. Gửi một lời chúc khi mùa lễ đã qua thì còn gì ý nghĩa. Chỉ mong sao năm nay, những tấm thiệp của tôi đều đến tay người nhận trước khi mùa Giáng sinh khép lại.

Con đường từ nhà tôi đến thùng thư ngày thường chỉ mất khoảng mười phút đi bộ. Nhưng hôm nay, tuyết phủ khá dày, có lẽ tôi phải mất gấp đôi thời gian.
Đi bộ trên tuyết có một cảm giác rất khác. Mỗi bước chân như dẫm xuống một tấm thảm bông dày, khiến chân hơi nặng nề mỗi lần nhấc lên. Bạn phải đi chậm rãi, đều đặn, từng bước một. Không thể vội vàng, cũng chẳng thể bước nhanh như ý muốn.
Thỉnh thoảng, theo thói quen, tôi ngoái đầu nhìn lại phía sau. Một hàng dấu chân kéo dài từ nơi tôi vừa đi qua, nhỏ dần rồi khuất xa ở cuối con đường.
Tôi đứng nhìn chúng một lúc.
Nếu không có những dấu chân ấy, có lẽ tôi sẽ chẳng biết mình vừa đi qua nơi này. Chúng là bằng chứng cho sự hiện diện của tôi trong một khoảng không gian, vào một khoảnh khắc nào đó của thời gian. Tôi chợt nghĩ, những dấu chân ấy giống như chiếc bóng của một người vừa đi qua. Chúng lưu lại một lúc, rồi sẽ bị gió hoặc lớp tuyết mới phủ lấp. Nhưng người đã bước qua nơi ấy thì không thể trở lại đúng khoảnh khắc đó nữa.

Phải chăng ký ức con người cũng như thế? Những gì đã đi qua tưởng chừng mất hút, nhưng đôi khi chỉ cần một âm thanh, một hình ảnh hay một buổi sáng mùa đông cũng đủ làm chúng hiện về.
Tôi nhìn xuống đôi giày đang mang và chợt nhớ đến một đôi dép cũ.
Đó là đôi dép cao su, còn được gọi là dép su hay dép lốp, đã theo tôi suốt gần năm năm, từ những ngày sau tháng Tư năm 1975 cho đến đêm tôi rời Việt Nam.
Thật lạ, tôi chưa bao giờ nghĩ mình sẽ nhớ một đôi dép lâu đến thế.

Những ngày sau năm 1975, khi miền Nam vừa đổi chủ, mọi sinh hoạt trong đời sống đều đảo lộn. Chuyện lo cơm gạo cho gia đình không còn dễ dàng như trước, nhất là khi những chủ trương ngăn cấm việc buôn bán tư nhân dần được áp dụng. Cuộc sống vốn quen thuộc bỗng trở nên chật vật. Không chỉ chuyện ăn uống, sinh hoạt, mà ngay cả những thói quen bình thường nhất cũng phải thay đổi để thích nghi với một hoàn cảnh mới.
Cách ăn mặc của người dân cũng không nằm ngoài những biến động ấy. Quần áo càng đơn giản, càng bền chắc, càng ít mang dáng dấp của phong cách bị xem là tiểu tư sản thì càng tốt. Giày dép cũng vậy, không cần đẹp đẽ hay hợp thời trang, chỉ cần bền, gọn nhẹ và tiện dụng. Dường như trong hoàn cảnh ấy, người ta không còn được tự do lựa chọn cách ăn mặc theo sở thích của mình, mà phải tập làm quen với một chuẩn mực mới.
Nhưng đằng sau những thay đổi tưởng chừng chỉ thuộc về đời sống thường ngày ấy là một tâm trạng sâu xa hơn. Nhiều người cảm thấy xa lạ ngay trên chính quê hương mình. Có những điều không thể nói ra, có những suy nghĩ phải giữ kín. Con người dần học cách dè dặt, che giấu cảm xúc, đôi khi phải nói khác với điều mình nghĩ, thậm chí tự dối lòng để thích nghi với một thực tại mà họ chưa thể chấp nhận.

Nói đến dép dành cho nam giới thời ấy, phổ biến nhất có lẽ là loại dép làm bằng đế vỏ xe, thường được gọi nôm na là dép su hay dép lốp. Đó là loại dép đơn giản, thô kệch nhưng rất bền, có thể đi trên nhiều loại đường sá và trong nhiều hoàn cảnh khác nhau.
Tôi vẫn còn nhớ hai câu thơ được truyền miệng khá phổ biến trong giới thanh niên thời đó, như một lời than thở đầy chua chát về tương lai mù mịt của cả một thế hệ:
Đôi dép su giẫm nát hồn tuổi trẻ
Chiếc mũ tai bèo che khuất nẻo tương lai.
Chiếc mũ tai bèo, theo những gì tôi còn nhớ, không mấy phổ biến trên đường phố miền Nam, mà thường gắn với hình ảnh các anh du kích hoặc những người thuộc thành phần được gọi là “30 tháng Tư” nương theo chế độ. Trong khi đó, dép lốp hay dép su lại khá phổ biến trong đám thanh niên chúng tôi. Có lẽ vì nó vừa rẻ, vừa bền, lại phù hợp với hoàn cảnh lúc bấy giờ. Nhưng đôi khi, việc mang một đôi dép như thế cũng mang một ý nghĩa khác, không hẳn chỉ vì nhu cầu sử dụng.
Tôi còn nhớ một người bạn thời sinh viên ở Sài Gòn. Anh thường ngồi uống cà phê với tôi trong khu Lữ Gia. Hình ảnh của anh đến nay tôi vẫn không quên. Gia đình anh lúc ấy vẫn còn khá giả, chưa phải lâm vào cảnh thiếu thốn, vậy mà anh luôn mặc một chiếc áo sờn rách, chân mang đôi dép su kiểu bộ đội. Thấy lạ, tôi hỏi tại sao, anh chỉ cười, tỉnh bơ đáp:
“Hờn chế độ mà mày!”
Một câu trả lời ngắn gọn, nửa đùa nửa thật, nhưng lại nói lên khá nhiều điều. Đó không phải là sự thiếu thốn hay một sở thích ăn mặc khác người, mà là cách anh thể hiện thái độ bất bình, một sự phản kháng âm thầm trước những gì anh cảm thấy đã bị tước đoạt. Có lẽ, trong hoàn cảnh không thể nói lên tất cả những điều mình nghĩ, người ta đành chọn những cách rất riêng để bày tỏ sự không chấp nhận thực tại mới.

Tôi cũng có một đôi dép su. Đôi dép ấy là sản phẩm của một anh thợ câm ở gần nhà làm cho tôi. Đế dép rất bền, được xẻ từ vỏ bánh xe máy bay. Riêng phần quai lại được tận dụng từ dây nịt của lính miền Nam cũ. Một sự kết hợp khá đặc biệt. Nói một cách vui vẻ, bên ngoài là “cách mạng”, nhưng bên trong lại là “Mỹ ngụy”.
Từ năm 1975 cho đến đầu năm 1980, tôi chỉ mang đúng đôi dép ấy. Không có đôi thứ hai để thay thế, mà có lẽ cũng chẳng cần thiết phải có. Nó đủ bền để cùng tôi đi qua những con đường mà mình phải đi.
Đà Nẵng, Sài Gòn, rồi lại Đà Nẵng. Cà Mau, Quy Nhơn, Rạch Giá, Nha Trang, Vũng Tàu... Gần như khắp các nẻo đường miền Nam, nơi tôi từng đặt chân đến trong những chuyến đi tìm đường vượt biên, vượt biển.
Tôi không nhớ đã đi bao nhiêu cây số, cũng không nhớ đã bao nhiêu lần xỏ lại dây quai dép. Nhưng tôi nhớ rất rõ cảm giác của đôi dép khi bàn chân chạm xuống mặt đường. Nó vừa vặn với tôi, như thể được làm ra chỉ để dành cho riêng mình.

Suốt gần năm năm ấy, đôi dép theo tôi trên mọi nẻo đường. Nó có mặt trong những ngày tôi hy vọng, những lúc tôi thất vọng, những chuyến đi tưởng như không có đích đến. Nó ở bên tôi khi vui, lúc buồn, trong những ngày bình yên hiếm hoi và cả những tháng năm đầy bất trắc.
Có lẽ vì thế mà sau này, mỗi khi nghĩ về quãng đời ấy, tôi thường nhớ đến đôi dép trước khi nhớ đến nhiều chuyện khác.
Vậy mà cuối cùng, cũng có một ngày tôi phải bỏ lại nó.

Đó là một đêm chúng tôi cùng nhau băng qua những cồn cát trên bãi biển Mỹ Khê, chạy bán sống bán chết về phía chiếc ghe đang chờ đưa mọi người ra khơi. Đêm tối không một ánh đèn. Không có đèn đường, cũng chẳng có ánh sáng nào từ những ngôi nhà ven biển. Những người vượt biên chỉ có thể nhận ra hướng chạy ra biển nhờ ánh sáng lờ mờ của những vì sao trên trời.

Tôi không nhớ mình đã nhìn thấy bao nhiêu người trong đêm ấy. Cũng không nhớ có ai nói với tôi điều gì. Mọi thứ diễn ra rất nhanh, nhưng đồng thời lại có vẻ kéo dài vô tận. Tôi chỉ nhớ mình đã chạy. Đôi dép su trở nên vướng víu. Cát lún dưới chân, quai dép như tuột ra. Tôi cố chạy thật nhanh, nhưng mỗi bước lại như có thứ gì níu giữ. Sợ bị chậm lại, sợ bị bỏ rơi phía sau, cuối cùng tôi đành buông chân khỏi đôi dép.
Tôi không còn cách nào quay lại nhặt nó. Đôi dép trung thành đã theo tôi suốt gần năm năm nằm lại trên bãi cát. Có lẽ nó đang chập chờn trôi trong vùng nước biển tối đen, giữa ánh sáng mờ ảo của những vì sao. Tôi không biết rồi nó sẽ trôi đi đâu. Có thể nó mắc lại ở một ghềnh đá nào đó. Có thể sóng đã cuốn nó ra xa. Cũng có thể sáng hôm sau, một người đi biển nhặt được và mang về nhà. Tôi không biết. Nhưng điều chắc chắn là tôi biết mình đã mất nó.
Tôi đau lắm. Không phải chỉ vì mất đi một vật dụng đã theo mình suốt năm năm, mà bởi trong khoảnh khắc ấy, tôi có cảm giác mình vừa bỏ lại một phần đời mình nơi bờ biển ấy. Một dấu ấn, một chiếc bóng đã đồng hành với tôi qua biết bao tháng ngày.
Nhưng tôi làm sao có thời gian để tiếc nuối! Chiếc ghe đang đợi. Biển đang đợi. Và tôi phải đi. Đêm ấy, tôi rời bỏ quê hương, đi về một nơi rất xa…

Tôi đã đến thùng thư cuối con đường. Vài tấm thiệp được bỏ vào khe thư. Tôi đứng nhìn chúng biến mất bên trong chiếc thùng sắt, rồi quay trở về.
Tuyết vẫn phủ đầy mặt đường. Những dấu chân lúc nãy của tôi vẫn còn đó, dù một vài chỗ đã bắt đầu bị gió thổi lấp. Tôi lại nhìn xuống đôi giày mùa đông đang mang. Chúng có đế cao su dày, chống trơn trượt và đủ ấm để đi giữa mùa đông Boston. Tôi chợt tự hỏi, nếu mang đôi dép su ngày trước đi trên con đường này, liệu nó có chịu nổi cái lạnh của Boston không. Có lẽ không. Tôi mỉm cười với ý nghĩ ấy.

Năm nay, Boston chắc hẳn sẽ có một mùa Giáng sinh trắng tuyệt đẹp. Khi tuyết ngừng rơi, những vì sao trên bầu trời có thể sẽ sáng hơn. Tôi lại nhớ đến những vì sao đêm Mỹ Khê năm ấy. Chúng đã soi đường cho những người tìm cách ra biển, trong đó có tôi.
Người ta thường kể rằng vào đêm Chúa Giáng sinh, một ngôi sao sáng đã dẫn đường cho các vị đạo sĩ phương Đông tìm đến hang đá Bethlehem, nơi Hài Nhi vừa chào đời. Còn chúng tôi, trong một đêm tối khác, cũng nhìn lên những vì sao để tìm đường ra biển. Hai hành trình cách nhau rất xa. Một hành trình hướng về nơi Chúa ra đời. Một hành trình rời bỏ nơi mình đã sinh ra. Nhưng cả hai đều có những con người nhìn lên bầu trời, tìm kiếm một ánh sáng dẫn đường.
Tôi không biết có ngôi sao nào trong đêm ấy đã soi lối cho mình. Cũng không biết đôi dép cũ hiện giờ đang nằm ở đâu, nếu nó còn tồn tại. Có thể nó đã mục nát dưới đáy biển. Có thể sóng đã cuốn nó đến một bờ cát nào đó. Nhưng đôi khi, trong những đêm mùa đông như thế này, tôi vẫn có cảm giác nó đang nằm đâu đó trên bãi biển Mỹ Khê, chờ một người quay lại nhặt.
Tôi biết điều đó không thể xảy ra.

Bản nhạc White Christmas vẫn vang lên đâu đó trong thành phố. Giai điệu quen thuộc ấy đưa tôi trở về một mùa Giáng sinh xa xưa, những ngày cuối cùng trước khi Sài Gòn sụp đổ. Khi ấy, White Christmas từng được phát trên làn sóng phát thanh của đài quân đội Mỹ tại Sài Gòn, như một tín hiệu báo trước cuộc di tản của người Mỹ. Một giai điệu Giáng sinh quen thuộc bỗng trở thành dấu hiệu mở đầu cho những cuộc ra đi và những chia ly.
Rồi tôi nghĩ đến những người Việt đã bị bỏ lại trong những ngày cuối cùng ấy. Những con người từng hy vọng, từng tin tưởng, từng gắn bó với một miền đất mà họ gọi là quê hương. Hôm ấy, có những người ra đi, có những người đành ở lại. Và có những cuộc chia ly mà đến tận bây giờ, sau bao nhiêu năm, người ta vẫn chưa thể nguôi ngoai. Tôi thương những người bị bỏ lại. Cũng như tôi vẫn thương đôi dép su đã nằm lại trên bãi biển Mỹ Khê năm nào.
Tôi tiếp tục bước đi trên con đường phủ tuyết. Thỉnh thoảng, tôi ngoái đầu nhìn lại những dấu chân phía sau mình. Chúng vẫn còn đó, kéo dài về phía sau rồi nhỏ dần, khuất xa trong màu trắng của mùa đông.
Giữa tháng Mười Hai. Chuyến xe cuối cùng đi thu gom lá rụng vừa rầm rì chạy qua những con đường vắng. Những chiếc lá cuối mùa đã được mang đi. Mùa thu, theo một cách nào đó, cũng vừa khép lại. Phải còn lâu lắm mới gặp lại mùa thu.
Cuối tuần sau, tuyết từ phương Bắc tràn xuống. Tuyết rơi suốt đêm. Sáng ra, khi kéo rèm cửa, tôi thấy phố phường đã chìm trong một màu trắng xóa. Những mái nhà, hàng cây, những chiếc xe đậu bên đường, tất cả đều được phủ lên một lớp áo mới.
Tiếng rầm rì lại vang lên ngoài phố. Vẫn là những âm thanh quen thuộc, nhưng lần này không phải tiếng xe thu gom lá mà là tiếng những chiếc xe ủi tuyết đang dọn đường cho xe cộ lưu thông.
Thành phố nơi tôi ở vốn khá yên tĩnh. Vì thế, mỗi âm thanh khác lạ xuất hiện đều như báo hiệu một điều gì đó đang thay đổi. Tiếng xe thu gom lá mang mùa thu đi. Tiếng xe ủi tuyết mở đầu cho mùa đông. Một âm thanh khép lại mùa cũ, một âm thanh khác báo hiệu mùa mới. Cũng như đôi khi, một tâm trạng vừa rời khỏi ta thì một cảm xúc khác đã âm thầm đến thay thế.
Vậy là năm nay, Boston có một mùa White Christmas đúng nghĩa.
Khắp nơi vang lên những bản nhạc Giáng sinh quen thuộc. Những giai điệu ca ngợi ngày Chúa ra đời ngân nga, lan tỏa trên những con đường phủ đầy tuyết trắng.
Buổi trưa, tranh thủ lúc trời vừa ửng nắng, tôi vội xỏ đôi giày ống cao, khoác thêm áo rồi bước ra khỏi nhà. Ở góc đường có một chiếc thùng thư tạm của bưu điện. Tôi cần gửi đi vài tấm thiệp chúc mừng Giáng sinh cho bạn bè.
Những tấm thiệp lại muộn màng như mọi năm. Tôi vẫn giữ cái thói quen lười biếng, cứ chần chừ mãi, nghĩ rằng ngày mai gửi cũng chưa muộn. Rồi ngày mai lại thành ngày kia. Đến khi cầm những tấm thiệp trên tay thì Giáng sinh đã gần kề.
Cái thói quen khó bỏ ấy đã theo tôi từ năm này sang năm khác, và lần nào cũng khiến tôi cảm thấy áy náy. Gửi một lời chúc khi mùa lễ đã qua thì còn gì ý nghĩa. Chỉ mong sao năm nay, những tấm thiệp của tôi đều đến tay người nhận trước khi mùa Giáng sinh khép lại.
Con đường từ nhà tôi đến thùng thư ngày thường chỉ mất khoảng mười phút đi bộ. Nhưng hôm nay, tuyết phủ khá dày, có lẽ tôi phải mất gấp đôi thời gian.
Đi bộ trên tuyết có một cảm giác rất khác. Mỗi bước chân như dẫm xuống một tấm thảm bông dày, khiến chân hơi nặng nề mỗi lần nhấc lên. Bạn phải đi chậm rãi, đều đặn, từng bước một. Không thể vội vàng, cũng chẳng thể bước nhanh như ý muốn.
Thỉnh thoảng, theo thói quen, tôi ngoái đầu nhìn lại phía sau. Một hàng dấu chân kéo dài từ nơi tôi vừa đi qua, nhỏ dần rồi khuất xa ở cuối con đường.
Tôi đứng nhìn chúng một lúc.
Nếu không có những dấu chân ấy, có lẽ tôi sẽ chẳng biết mình vừa đi qua nơi này. Chúng là bằng chứng cho sự hiện diện của tôi trong một khoảng không gian, vào một khoảnh khắc nào đó của thời gian. Tôi chợt nghĩ, những dấu chân ấy giống như chiếc bóng của một người vừa đi qua. Chúng lưu lại một lúc, rồi sẽ bị gió hoặc lớp tuyết mới phủ lấp. Nhưng người đã bước qua nơi ấy thì không thể trở lại đúng khoảnh khắc đó nữa.
Phải chăng ký ức con người cũng như thế? Những gì đã đi qua tưởng chừng mất hút, nhưng đôi khi chỉ cần một âm thanh, một hình ảnh hay một buổi sáng mùa đông cũng đủ làm chúng hiện về.
Tôi nhìn xuống đôi giày đang mang và chợt nhớ đến một đôi dép cũ.
Đó là đôi dép cao su, còn được gọi là dép su hay dép lốp, đã theo tôi suốt gần năm năm, từ những ngày sau tháng Tư năm 1975 cho đến đêm tôi rời Việt Nam.
Thật lạ, tôi chưa bao giờ nghĩ mình sẽ nhớ một đôi dép lâu đến thế.
Những ngày sau năm 1975, khi miền Nam vừa đổi chủ, mọi sinh hoạt trong đời sống đều đảo lộn. Chuyện lo cơm gạo cho gia đình không còn dễ dàng như trước, nhất là khi những chủ trương ngăn cấm việc buôn bán tư nhân dần được áp dụng. Cuộc sống vốn quen thuộc bỗng trở nên chật vật. Không chỉ chuyện ăn uống, sinh hoạt, mà ngay cả những thói quen bình thường nhất cũng phải thay đổi để thích nghi với một hoàn cảnh mới.
Cách ăn mặc của người dân cũng không nằm ngoài những biến động ấy. Quần áo càng đơn giản, càng bền chắc, càng ít mang dáng dấp của phong cách bị xem là tiểu tư sản thì càng tốt. Giày dép cũng vậy, không cần đẹp đẽ hay hợp thời trang, chỉ cần bền, gọn nhẹ và tiện dụng. Dường như trong hoàn cảnh ấy, người ta không còn được tự do lựa chọn cách ăn mặc theo sở thích của mình, mà phải tập làm quen với một chuẩn mực mới.
Nhưng đằng sau những thay đổi tưởng chừng chỉ thuộc về đời sống thường ngày ấy là một tâm trạng sâu xa hơn. Nhiều người cảm thấy xa lạ ngay trên chính quê hương mình. Có những điều không thể nói ra, có những suy nghĩ phải giữ kín. Con người dần học cách dè dặt, che giấu cảm xúc, đôi khi phải nói khác với điều mình nghĩ, thậm chí tự dối lòng để thích nghi với một thực tại mà họ chưa thể chấp nhận.
Nói đến dép dành cho nam giới thời ấy, phổ biến nhất có lẽ là loại dép làm bằng đế vỏ xe, thường được gọi nôm na là dép su hay dép lốp. Đó là loại dép đơn giản, thô kệch nhưng rất bền, có thể đi trên nhiều loại đường sá và trong nhiều hoàn cảnh khác nhau.
Tôi vẫn còn nhớ hai câu thơ được truyền miệng khá phổ biến trong giới thanh niên thời đó, như một lời than thở đầy chua chát về tương lai mù mịt của cả một thế hệ:
Đôi dép su giẫm nát hồn tuổi trẻ
Chiếc mũ tai bèo che khuất nẻo tương lai.
Chiếc mũ tai bèo, theo những gì tôi còn nhớ, không mấy phổ biến trên đường phố miền Nam, mà thường gắn với hình ảnh các anh du kích hoặc những người thuộc thành phần được gọi là “30 tháng Tư” nương theo chế độ. Trong khi đó, dép lốp hay dép su lại khá phổ biến trong đám thanh niên chúng tôi. Có lẽ vì nó vừa rẻ, vừa bền, lại phù hợp với hoàn cảnh lúc bấy giờ. Nhưng đôi khi, việc mang một đôi dép như thế cũng mang một ý nghĩa khác, không hẳn chỉ vì nhu cầu sử dụng.
Tôi còn nhớ một người bạn thời sinh viên ở Sài Gòn. Anh thường ngồi uống cà phê với tôi trong khu Lữ Gia. Hình ảnh của anh đến nay tôi vẫn không quên. Gia đình anh lúc ấy vẫn còn khá giả, chưa phải lâm vào cảnh thiếu thốn, vậy mà anh luôn mặc một chiếc áo sờn rách, chân mang đôi dép su kiểu bộ đội. Thấy lạ, tôi hỏi tại sao, anh chỉ cười, tỉnh bơ đáp:
“Hờn chế độ mà mày!”
Một câu trả lời ngắn gọn, nửa đùa nửa thật, nhưng lại nói lên khá nhiều điều. Đó không phải là sự thiếu thốn hay một sở thích ăn mặc khác người, mà là cách anh thể hiện thái độ bất bình, một sự phản kháng âm thầm trước những gì anh cảm thấy đã bị tước đoạt. Có lẽ, trong hoàn cảnh không thể nói lên tất cả những điều mình nghĩ, người ta đành chọn những cách rất riêng để bày tỏ sự không chấp nhận thực tại mới.
Tôi cũng có một đôi dép su. Đôi dép ấy là sản phẩm của một anh thợ câm ở gần nhà làm cho tôi. Đế dép rất bền, được xẻ từ vỏ bánh xe máy bay. Riêng phần quai lại được tận dụng từ dây nịt của lính miền Nam cũ. Một sự kết hợp khá đặc biệt. Nói một cách vui vẻ, bên ngoài là “cách mạng”, nhưng bên trong lại là “Mỹ ngụy”.
Từ năm 1975 cho đến đầu năm 1980, tôi chỉ mang đúng đôi dép ấy. Không có đôi thứ hai để thay thế, mà có lẽ cũng chẳng cần thiết phải có. Nó đủ bền để cùng tôi đi qua những con đường mà mình phải đi.
Đà Nẵng, Sài Gòn, rồi lại Đà Nẵng. Cà Mau, Quy Nhơn, Rạch Giá, Nha Trang, Vũng Tàu... Gần như khắp các nẻo đường miền Nam, nơi tôi từng đặt chân đến trong những chuyến đi tìm đường vượt biên, vượt biển.
Tôi không nhớ đã đi bao nhiêu cây số, cũng không nhớ đã bao nhiêu lần xỏ lại dây quai dép. Nhưng tôi nhớ rất rõ cảm giác của đôi dép khi bàn chân chạm xuống mặt đường. Nó vừa vặn với tôi, như thể được làm ra chỉ để dành cho riêng mình.
Suốt gần năm năm ấy, đôi dép theo tôi trên mọi nẻo đường. Nó có mặt trong những ngày tôi hy vọng, những lúc tôi thất vọng, những chuyến đi tưởng như không có đích đến. Nó ở bên tôi khi vui, lúc buồn, trong những ngày bình yên hiếm hoi và cả những tháng năm đầy bất trắc.
Có lẽ vì thế mà sau này, mỗi khi nghĩ về quãng đời ấy, tôi thường nhớ đến đôi dép trước khi nhớ đến nhiều chuyện khác.
Vậy mà cuối cùng, cũng có một ngày tôi phải bỏ lại nó.
Đó là một đêm chúng tôi cùng nhau băng qua những cồn cát trên bãi biển Mỹ Khê, chạy bán sống bán chết về phía chiếc ghe đang chờ đưa mọi người ra khơi. Đêm tối không một ánh đèn. Không có đèn đường, cũng chẳng có ánh sáng nào từ những ngôi nhà ven biển. Những người vượt biên chỉ có thể nhận ra hướng chạy ra biển nhờ ánh sáng lờ mờ của những vì sao trên trời.
Tôi không nhớ mình đã nhìn thấy bao nhiêu người trong đêm ấy. Cũng không nhớ có ai nói với tôi điều gì. Mọi thứ diễn ra rất nhanh, nhưng đồng thời lại có vẻ kéo dài vô tận. Tôi chỉ nhớ mình đã chạy. Đôi dép su trở nên vướng víu. Cát lún dưới chân, quai dép như tuột ra. Tôi cố chạy thật nhanh, nhưng mỗi bước lại như có thứ gì níu giữ. Sợ bị chậm lại, sợ bị bỏ rơi phía sau, cuối cùng tôi đành buông chân khỏi đôi dép.
Tôi không còn cách nào quay lại nhặt nó. Đôi dép trung thành đã theo tôi suốt gần năm năm nằm lại trên bãi cát. Có lẽ nó đang chập chờn trôi trong vùng nước biển tối đen, giữa ánh sáng mờ ảo của những vì sao. Tôi không biết rồi nó sẽ trôi đi đâu. Có thể nó mắc lại ở một ghềnh đá nào đó. Có thể sóng đã cuốn nó ra xa. Cũng có thể sáng hôm sau, một người đi biển nhặt được và mang về nhà. Tôi không biết. Nhưng điều chắc chắn là tôi biết mình đã mất nó.
Tôi đau lắm. Không phải chỉ vì mất đi một vật dụng đã theo mình suốt năm năm, mà bởi trong khoảnh khắc ấy, tôi có cảm giác mình vừa bỏ lại một phần đời mình nơi bờ biển ấy. Một dấu ấn, một chiếc bóng đã đồng hành với tôi qua biết bao tháng ngày.
Nhưng tôi làm sao có thời gian để tiếc nuối! Chiếc ghe đang đợi. Biển đang đợi. Và tôi phải đi. Đêm ấy, tôi rời bỏ quê hương, đi về một nơi rất xa…
Tôi đã đến thùng thư cuối con đường. Vài tấm thiệp được bỏ vào khe thư. Tôi đứng nhìn chúng biến mất bên trong chiếc thùng sắt, rồi quay trở về.
Tuyết vẫn phủ đầy mặt đường. Những dấu chân lúc nãy của tôi vẫn còn đó, dù một vài chỗ đã bắt đầu bị gió thổi lấp. Tôi lại nhìn xuống đôi giày mùa đông đang mang. Chúng có đế cao su dày, chống trơn trượt và đủ ấm để đi giữa mùa đông Boston. Tôi chợt tự hỏi, nếu mang đôi dép su ngày trước đi trên con đường này, liệu nó có chịu nổi cái lạnh của Boston không. Có lẽ không. Tôi mỉm cười với ý nghĩ ấy.
Năm nay, Boston chắc hẳn sẽ có một mùa Giáng sinh trắng tuyệt đẹp. Khi tuyết ngừng rơi, những vì sao trên bầu trời có thể sẽ sáng hơn. Tôi lại nhớ đến những vì sao đêm Mỹ Khê năm ấy. Chúng đã soi đường cho những người tìm cách ra biển, trong đó có tôi.
Người ta thường kể rằng vào đêm Chúa Giáng sinh, một ngôi sao sáng đã dẫn đường cho các vị đạo sĩ phương Đông tìm đến hang đá Bethlehem, nơi Hài Nhi vừa chào đời. Còn chúng tôi, trong một đêm tối khác, cũng nhìn lên những vì sao để tìm đường ra biển. Hai hành trình cách nhau rất xa. Một hành trình hướng về nơi Chúa ra đời. Một hành trình rời bỏ nơi mình đã sinh ra. Nhưng cả hai đều có những con người nhìn lên bầu trời, tìm kiếm một ánh sáng dẫn đường.
Tôi không biết có ngôi sao nào trong đêm ấy đã soi lối cho mình. Cũng không biết đôi dép cũ hiện giờ đang nằm ở đâu, nếu nó còn tồn tại. Có thể nó đã mục nát dưới đáy biển. Có thể sóng đã cuốn nó đến một bờ cát nào đó. Nhưng đôi khi, trong những đêm mùa đông như thế này, tôi vẫn có cảm giác nó đang nằm đâu đó trên bãi biển Mỹ Khê, chờ một người quay lại nhặt.
Tôi biết điều đó không thể xảy ra.
Bản nhạc White Christmas vẫn vang lên đâu đó trong thành phố. Giai điệu quen thuộc ấy đưa tôi trở về một mùa Giáng sinh xa xưa, những ngày cuối cùng trước khi Sài Gòn sụp đổ. Khi ấy, White Christmas từng được phát trên làn sóng phát thanh của đài quân đội Mỹ tại Sài Gòn, như một tín hiệu báo trước cuộc di tản của người Mỹ. Một giai điệu Giáng sinh quen thuộc bỗng trở thành dấu hiệu mở đầu cho những cuộc ra đi và những chia ly.
Rồi tôi nghĩ đến những người Việt đã bị bỏ lại trong những ngày cuối cùng ấy. Những con người từng hy vọng, từng tin tưởng, từng gắn bó với một miền đất mà họ gọi là quê hương. Hôm ấy, có những người ra đi, có những người đành ở lại. Và có những cuộc chia ly mà đến tận bây giờ, sau bao nhiêu năm, người ta vẫn chưa thể nguôi ngoai. Tôi thương những người bị bỏ lại. Cũng như tôi vẫn thương đôi dép su đã nằm lại trên bãi biển Mỹ Khê năm nào.
Tôi tiếp tục bước đi trên con đường phủ tuyết. Thỉnh thoảng, tôi ngoái đầu nhìn lại những dấu chân phía sau mình. Chúng vẫn còn đó, kéo dài về phía sau rồi nhỏ dần, khuất xa trong màu trắng của mùa đông.


____________________________

No comments:

Post a Comment